You are here

F19

Please add a search word

T= Testimonium  F= Fragmentum  E=  Επιγραφή / Inscription

Athen. 15, 702b

Σώπατρος γὰρ ὁ φλυακογράφος  ἐν τῶι ἐπιγραφομέ-

νωι δράματι Φακῆ1 λέγει οὕτως·

(v. 1)   Κρεανομοῦμαι , καὶ τὸν ἐκ Τυρρηνίας

           οἶνον ↓ σὺν ὀπτῶι2  λαμβάνειν  ἐπίσταμαι ↓.

  1. 2 Φακῆ edd. plur. (cf. supra F16.2 Πύλαι); φακὴ A: Φακῆι scr. Oliv. (sed. Φακῆ supra F18)
  2. 4 (v. 2) σὺν ὀπτῶι scripsimus, «suspiceris σὺν ὀπτῶι scribendum esse; sequebatur fortasse in iis quae omisit Athenaeus ὄψωι, nisi id ipsum pro ὀκτὼ restituendum est» Meineke): σὺν ὀκτὼ A, edd. plur.: συνόκτω Dindorf.
Ἀθήν. 15, 702b

Γιατί ὁ Σώπατρος ὁ φλυακογράφος στὸ δράμα του ποὺ

ἐπιγρά­φεται Φακῆ λέει τὰ ἑξῆς:

(στ. 1)  Μερίδα κρέατος γιὰ μὲ νὰ κόβω, καὶ τὸ Τυρρηνικὸ

           κρασὶ μὲ κρέας ὀφτὸ1 νὰ καταπίνω ξέρω.

  1. [Ἡ γραφὴ σὺν ὀκτὼ στὸ παρατιθέμενο κείμενο τοῦ Σωπάτρου ὑποστηρίζεται μὲ εὔλογα ἐπιχειρήματα ἀπὸ διαφόρους· γράψαμε ὅμως σὺν ὀπτῶι, πιστεύοντας πὼς ἔτσι ἀποδίδεται καλύτερα τὸ ἐδῶ νόημα (βλ. κατωτ. σχόλ. σ.στ.). – Γιὰ τὴν πτώση τοῦ τίτλου τοῦ ἔργου βλ. κατωτ. εἰσαγωγικὴ σημ. στὸ ἀπόσπ.]
Σχόλια: 

Γιὰ τὸν τίτλο τοῦ δράματος (Φακῆ) βλ. προηγούμενο ἀπόσπασμα. Ἡ φράση Σώπατρος γὰρ ὁ φλυακογράφος ὁδηγεῖ στὶς ἀνάλογες περιπτώσεις (F4, F5, F7, F16) ὅπου ὁ Πάφιος ποιητὴς χαρακτηρίζεται ὡς φλυακογράφος, μὲ χαρακτηρι­στικὴ τὴ συνοδευτικὴ φράση ἐν τῶι ἐπιγραφομένωι δράματι ... στὰ F7 καὶ F16, ὅπως καὶ στὰ F18 καὶ F19. Ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ ὅτι στὰ F7 καὶ F18 ἡ χειρόγραφη παράδοση δίνει τὸν τίτλο τοῦ ἔργου σὲ δοτική (F7.5 εὐβουλοθεομβρότωι καὶ F18.1 φακῆι), ἐνῶ στὸ F16 δίνεται ὁ τίτλος σὲ ὀνομαστική (πύλαι, προφανῶς ὄχι πύλᾳ), ὅπως πιθανῶς καὶ στὸ ἐδῶ F19 (φακὴ [sic], ἀντὶ πιθανῶς τοῦ φακῆ), μὲ τὴ δοτικὴ τῶν F7 καὶ F18 προφανῶς καθ' ἕλξιν πρὸς τὰ προηγούμενα (κατὰ συχνὴ ἀνάλογη σύνταξη, ὄχι ἐσφαλμένη καὶ –ἑπομένως– μὴ διορθωτέα. Τὸ μέτρο εἶναι ἰαμβικὸ τρίμετρο, χωρὶς προβλήματα. Βλ. καὶ ΣΣ1 56.

3 (στ. 1). κρεανομοῦμαι: Ἡ ἀποκατάσταση τοῦ σωστοῦ ρηματικοῦ τύπου, ἀντὶ τοῦ φανερὰ ἐσφαλμένου κρέανο Μοῦσαι τῆς χειρόγραφης παράδοσης τοῦ κειμένου, ὀφείλεται στὸν Casaubon. Τὸ ρῆμα στὴν ἐνεργητ. φωνὴ ἔχει τὴ σημασία τοῦ «κόβω, μοιράζω τὸ κρέας» (Ἰσαῖος 9.33 πολλάκις ἐληλυθότι αὐτῶι οὐδεπώποτε κεκρεανομήκασι), ἐνῶ τὸ ἴδιο φαίνεται πὼς συμβαίνει καὶ στὴ μέση φωνή (Θεόκρ. 26.24 αἱ δ' ἄλλαι τὰ περισσὰ κρεανομέοντο γυναῖκες). Μὲ τὴν πρώτη λέξη τοῦ στίχου ἑδραιώνεται ἡ ἄποψη πὼς πρόκειται γιὰ συμπόσιο, ὅπου τὰ κύρια φαγητὰ ἔχουν νὰ κάνουν μὲ τὸ κρέας. Συνδυάζοντας δὲ τὴν πληροφορία (TGrL2 σ.λ.) γιὰ δημόσια διανομὴ κρέατος ἀπὸ τὸν Μάρκο Ἀντώνιο κατὰ τὴν κηδεία τῆς μητέρας του μὲ τὰ περίδειπνα (βλ. προηγούμενο ἀπόσπ.), κατὰ τὰ ὁποῖα μαγειρεύονταν καὶ φακές, καὶ μὲ τὸ νόημα περὶ γρήγορης ἐναλλαγῆς ἀπὸ τὴ χλιδὴ στὴν ἔνδεια ἢ τὴν ἀπώλεια τῶν ταλάντων τοῦ προηγούμενου ἀποσπ., δὲν ἀποκλείουμε τὴν πιθανότητα τὸ συμπόσιο τῆς Φακῆς νὰ ἔγινε πρὸς τιμὴν νεκροῦ, χωρὶς νὰ ἀποκλείεται ἡ κωμικὴ ἀπόδοσή του.

3-4 (στ. 1-2). τὸν ἐκ Τυρρηνίας οἶνον: Ἐμπορικὲς σχέσεις μεταξὺ Τυρρηνίας καὶ Ἑλλάδας ὑπῆρχαν ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα, ὁπότε τὰ προϊόντα τῆς Ἰταλικῆς αὐτῆς περιοχῆς ἦταν ἤδη γνωστά. Τῆς Τυρρηνίας τὸ κρασὶ θεωροῦνταν ἄριστης ποιότητας (βλ. ΣΣ1 57 σημ. 16). Ἀστήρικτη εἶναι ἡ ἄποψη τοῦ Ξυδᾶ (ΣΣ1 57-58 καὶ ΠραΚυΣΒ3 Α΄ 527-28) ὅτι ἡ ἀναφορὰ τῆς μακρινῆς Τυρρηνίας σκοπὸ εἶχε νὰ προκαλέσει τὸν ἠχητικὸ συνειρμὸ τῆς λ. τυρί, ὥστε νὰ ὑπαινιχθεῖ ὁ Σώπατρος καὶ τοὺς ἄφθονους τυρομεζέδες τοῦ συμποσίου.

4 (στ. 2). σὺν ὀπτῶι: Ὁ Kaibel4 ἀναφέρει τὴ γραφὴ σὺν ὀκτὼ τοῦ Dindorf γιὰ νὰ τὴν ἀπορρίψει (βλ. καὶ σημ. Kassel – Austin5 στὸ ἀπόσπ., μὲ ἀναφορὰ καὶ στὴν ἄποψη τοῦ Gigante γιὰ ὀκτὼ ἄρτους, ὅπως στὸν Ἄλεξη [ἀπόσπ. 125.4: 120.4 Kock] λευκοὺς μὲν [sc. ἄρτους] ὀκτώ, τῶν δὲ φαιῶν τοὺς ἴσους), ἐνῶ ὁ Meineke προτείνει σὺν ὄψωι, ποὺ ἀποκλείεται ἀπὸ τὸν πρῶτο (μὲ τὸ εὐγενικὸ σχόλιο «σὺν ὄψωι vix recte Meinekius») καὶ ἀπὸ τὸν Ξυδᾶ (ΣΣ1 59 καὶ ΠραΚυΣΒ3 Α΄ 528) μὲ τὸ ἐπιχείρημα ὅτι ὄψον εἶναι τὸ προσφάγι, ὁπότε φαίνεται περίεργο νὰ πίνει τὸ ἄριστο κρασὶ κάποιος ὄχι μὲ τὸ ἐκλεκτὸ κρέας ἀλλὰ μὲ συμπληρώματα. Τίποτα ὅμως δὲν ἀποκλείει τὸ προσφάγι νὰ εἶναι καὶ αὐτὸ μεζὲς κρέατος (πβ. Σχόλ. στὸ Λ 630b ὄψον δὲ πᾶν τὸ σὺν σιτίοις ἐσθιόμενον καὶ 630d πᾶν δὲ τὸ μετὰ ἄρτου ἐσθιόμενον ὄψον καλεῖται. διὸ καὶ ἡ διπλῆ. ἔστι δὲ τὸ κρόμμυον, ὡς ἀλεξιφάρμακον). Στὰ Φειδίτια τῶν Σπαρτιατῶν θεωρεῖται ὄψον τὸ ὕειον κρέας ἑφθόν, ἐνῶ ἡ φακῆ χαρακτηρίζεται ἥδιστον ὄψων (βλ. TGrL2 καὶ LSJ96 σ.λ.). Ὁ Ξυδᾶς (ΣΣ1 59-61 καὶ κυρίως ΠραΚυΣΒ3 Α΄ 529 κἑ.) ὑποστηρίζει πὼς ἡ γραφὴ σὺν ὀκτὼ εἶναι ὀρθή, διότι ἀντιστοιχεῖ σὲ παροιμιώδη φράση καὶ στὶς κοσμοθεωρικὲς ἀντιλήψεις τῶν ἀρχαίων σχετικὰ μὲ τὴν ἁρμονία καὶ τὴν τελειότητα τοῦ ἀριθμοῦ ὀκτώ. Τὰ ἐπιχειρήματα εἶναι σὲ μέγιστο βαθμὸ εὔλογα, ὅμως φαίνεται ὑπερβολικὴ ἡ σύνδεση μὲ τὸν ἀριθμὸ τῶν συνδαιτυμόνων σὲ ἕνα συμπόσιο ἢ μὲ πρόποση ἀνάλογη τοῦ «εἰς εὐτυχίαν». Τὸ ὀκτὼ μπορεῖ νὰ ἀντιστοιχεῖ πρὸς τὴ «θεϊκὴ θέληση, τάξη, ἁρμονία», ὅμως τὸ «εἰς» σὲ καμιὰ περίπτωση δὲν ἔχει νὰ κάνει μὲ τὸ σὺν, ποὺ δηλώνει συνοδία καὶ ὄχι κατεύθυνση ἢ σκοπό. Δύσκολα μποροῦμε νὰ δεχτοῦμε πὼς μὲ τὴ φράση αὐτὴ «ὁ ποιητὴς μᾶς ἀνεβάζει ἀπὸ τὸ γήινο, ὑλιστικὸ κόσμο (τοῦ γεύματος) στὸν οὐράνιο, πνευματικό, μεταφυσικὸ κόσμο τῶν ἰδεῶν (τῆς θεϊκῆς τάξης, τῆς ἁρμονίας καὶ τῆς εὐτυχίας)» (ΣΣ1 61). Ἐνῶ εὔκολα περιμένουμε νὰ γίνεται λόγος γιὰ κάτι ὀπτόν, ψητὸ μεζὲ κρέατος συνήθως (βλ. π.χ. Ἀριστοφ. Ἱππ. 1105-6 μαζίσκας γε διαμεμαγμένας | καὶ τοὔψον ὀπτόν, Θεοκρ. Εἰδύλλ. 24.136 δεῖπνον δὲ κρέα τ' ὀπτὰ καὶ ἐν κανέωι μέγας ἄρτος Δωρικός, πβ. Ἀθήν. 14, 655f κρεΐσκον ... ὕειον ὀπτόν, ὅπου ὁ λόγος περὶ ὀπτῶν δελφάκων, κ.ἄ.). Ἤδη στὸν Ὅμηρο τὸ ὀπτὸνὀπταλέον κρέας ἀναφέρεται συχνά, καὶ μάλιστα παράλληλα μὲ τὸν οἶνον (καὶ τὸν σῖτον). Βλ. χαρακτηριστικὰ Δ 345-6 ἔνθα φίλ' ὀπταλέα κρέα ἔδμεναι ἠδὲ κύπελλα | οἴνου πινέμεναι μελιηδέος, ὄφρ' ἐθέλητον· χ 21 σῖτός τε κρέα τ' ὀπτὰ φορύνετο· π 443-4 πολλάκι γούνασιν οἷσιν ἐφεσσάμενος κρέας ὀπτὸν | ἐν χείρεσσιν ἔθηκεν, ἐπέσχε τε οἶνον ἐρυθρόν (πβ. Ι 488 κἑ.)· βλ. ἐπίσης δ 65 κἑ., μ 395-6, π 49 κἑ., κ.ἄ., ἀλλὰ καὶ τὴν περίφημη σκηνὴ τῆς προετοιμασίας τοῦ δείπνου στὴ σκηνὴ τοῦ Ἀχιλλέα (Ι 206-22), ὅπου τὰ κρέατα τεμαχίζονται, περνιοῦνται στοὺς ὀβελούς, ψήνονται στὰ κάρβουνα καὶ μοιράζονται μαζὶ μὲ σῖτον ... καλοῖς ἐν κανέοισιν (καὶ ὕστερα πέφτουν ὅλοι μὲ τὰ μοῦτρα στὸ φαγοπότι), ἔτσι ἀκριβῶς ὅπως σήμερα στὴν Κύπρο ἑτοιμάζουν «τὴ σούβλα» (τὸ κοντοσούβλι, πάντα) καὶ συνοδεύουν τὸ «ὀφτὸ (κρέας)» μὲ πίττες καὶ κρασί (καὶ κρεμμύδι). Ἡ γραφὴ σὺν ὀπτῶι μπορεῖ νὰ ὑποστηριχθεῖ ἄριστα, καθὼς μάλιστα ἡ παραφθορά της εἶναι καὶ παλαιογραφικὰ εὐεξήγητη (ΣΥΝΟΠΤΩΙ g ΣΥΝΟΚΤΩΙ).

λαμβάνειν: Ὁ Kaibel4 θεωρεῖ τὴ φράση οἶνον λαμβάνειν ὡς ἰσοδύναμη πρὸς τὸ πίνω κρασί («non miscere vinum sed bibere scio»). Ὅπως ὅμως παρατηρεῖ καὶ ὁ Ξυδᾶς (ΣΣ1 58), στόχος τοῦ ποιητῆ εἶναι μᾶλλον νὰ δείξει ὁρμητικὴ κίνηση, ἀνυπομονησία γιὰ τὸ κρασί (πβ. Ξεν. Ἀνάβ. 1.6.10 ἔλαβον τῆς ζώνης τὸν Ὀρόνταν ἢ πιὸ χαρακτηριστικὰ Β 261 εἰ μὴ ἐγώ σε λαβών, ἀπὸ μὲν φίλα εἵματα δύσω [βλ. καὶ σχόλ. Kirk στὸ χωρίο: CIl7 Ι 143 / Α΄ 265], Σοφ. Φιλ. 101 δόλωι Φιλοκτήτην λαβεῖν καὶ Ἀντιγ. 916 καὶ νῦν ἄγει με διὰ χερῶν οὕτω λαβών, Ἀριστοφ. Βάτρ. 165 σὺ δὲ τὰ στρώματ' αὖθις λάμβανε καὶ Ἀχαρν. 1168-9 λίθον λαβεῖν | βουλόμενος, κ.ἀ.). Ὁπότε τὸ νόημα εἶναι «ν' ἁρπάζω» τὸ κρασὶ μαζὶ μὲ τὸν ὀπτὸ μεζέ (καὶ νὰ τὰ καταβροχθίζω), «κρασὶ μὲ κρέας ὀφτὸ νὰ καταπίνω». Ἔχουμε ἕναν ἐξασκημένο καλοφαγά, ποὺ σίγουρα δὲν ἐνδιαφέρεται γιὰ τοὺς ἄλλους συνδαιτυμόνες του.

ἐπίσταμαι: Καὶ δεύτερο ρῆμα στὸ ἀπόσπασμα, δεύτερος ἐπίσης ρηματικὸς τύπος δίπλα στὸ λαμβάνειν. Εἶναι ἐμφανὴς ἡ προσπάθεια τοῦ Σώπατρου νὰ δώσει τὴν ἀτμόσφαιρα ἑνὸς γεύματος ὅπου οἱ συνδαιτυμόνες εἶναι ἐνεργητικοὶ καὶ γρήγοροι, καὶ κωμικοί, στὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο πλησιάζουν ἢ καὶ ἑτοιμά­ζουν τὸ φαγητό. Χρησιμοποιεῖται ὅμως ἐδῶ ἕνα ρῆμα (φαινομενικὰ τουλάχιστον) ἄσχετο πρὸς τὰ παραπάνω. Τὸ ἐπίσταμαι σημαίνει γνωρίζω καλά, εἶμαι ἱκανὸς νὰ ἐφαρμόσω τὴ θεωρητική μου γνώση (πβ. Ε 60-1 ὃς χερσὶν ἐπίστατο δαίδαλα πάντα | τεύχειν, Ἀριστοφ. Σφῆκ. 989 κιθαρίζειν γὰρ οὐκ ἐπίσταμαι), κατανοῶ πλήρως ἕνα θέμα (Ψ 705 πολλὰ δ' ἐπίστατο ἔργα, Πλάτ. Πολ. 598c, πάσας ἐπισταμένωι τὰς δημιουργίας). Ἠχεῖ ἔτσι κωμικὰ τὸ ὅτι κάποιος χρειάζεται εἰδικὲς γνώσεις προκειμένου νὰ καταφέρει νὰ πιεῖ καὶ νὰ γλεντήσει μὲ τὸ κρασὶ καὶ τὰ ψητά. Ὁ Ξυδᾶς (ΣΣ1 58) ὑποστηρίζει πὼς «ἐδῶ ἔχουμε ἕνα χαρακτήρα “gloriosum”», ὄχι ὅμως τὸν καθιερωμένο "militem gloriosum”». Φανταζόμαστε τὸν τύπο τοῦ κοιλαρᾶ συμποσιαστῆ, ποὺ κατὰ τὴ φράση τοῦ Σημωνίδη (7.24 West8) ἔργων δὲ μοῦνον ἐσθίειν ἐπίσταται.

  1. Συμβολὴ στὴ μελέτη τοῦ Σώπατρου, , Ἀθήνα, (1984) a↑ b↑ c↑ d↑ e↑ f↑ g↑ h↑
  2. Θησαυρὸς τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης: Thesaurus Graecae Linguae, , Volume I-IX(2), Graz , (1954) a↑ b↑
  3. Πρακτικὰ τοῦ Δευτέρου Διεθνοῦς Κυπρολογικοῦ Συνεδρίου (Λευκωσία, 20-25 Ἀπριλίου 1982), , 1985-1987, Volume τόμ. Α΄-Γ΄, Λευκωσία, (1985) a↑ b↑ c↑
  4. Comicorum Graecorum Fragmenta, vol. I.1: Doriensium comoedia, Mimi, Phlyaces, , Berlin, (1899) a↑ b↑
  5. Poetae Comici Graeci, , 1983-2001, Volume I-VIII, Berlin and New York, (1983)
  6. A Greek-English Lexicon, , Oxford, (1940)
  7. The Iliad: A Commentary, , Volume I: books 1-4, Cambridge, (1985)
  8. Iambi et Elegi Graeci, , Loeb Classical Library, 1971-1972, Volume I-II, Oxford - New York , (1971)